Moeilijkheidsgraad: n.v.t.
Tijdsduur: n.v.t.

Het is soms best lastig uitkienen welk potlood je nou voor wat moet gebruiken. Je hebt veel om rekening mee te houden: soorten, hardheden en maten (bij vulpotloden). Wanneer gebruik je nou welk potlood? Hopelijk zal deze tutorial wat meer duidelijkheid scheppen.

Soorten

Het bekendste potlood is natuurlijk het houten grafietpotlood. Een houten omhulsel met een kern van klei en grafiet. De naam "potlood" stamt af van de voorganger van het grafietpotlood: de loodstift. Er zijn vele merken die grafietpotloden maken. Het is onmogelijk te zeggen welk merk er nu het beste is, de verschillen zijn meestal veel te klein om te kunnen waarnemen. Voorbeelden van merken waar ik goede ervaringen mee heb zijn o.a. EberhardFaber, Gold*Star, Bic en Conté.

Dan de vulpotloden. Vulpotloden hebben één groot voordeel ten opzichte van de houten grafietpotloden, de punt wordt namelijk nooit stomp waardoor je altijd scherpe lijnen kunt zetten. Deze scherpe punt kan ook weer een nadeel worden, daarover straks meer. Vulpotloden kun je oneindig lang gebruiken (zolang je ze niet sloopt). Je hoeft alleen wat vullingen te kopen en ze gaan weer een hele tijd mee. Wat mij betreft is het merk Pentel de beste.

Dan de potloden zonder hout. De zogenaamde grafietstiften. Deze potloden bestaan puur uit grafiet (en hoogstwaarschijnlijk klei), met een plastic omhulsel. Deze potloden worden vaak door portrettekenaars gebruikt om mooie, zachte schaduwen mee te tekenen. Voor de scherpe punt moet je ze niet gebruiken, die zijn zo weer stomp. Zelf heb ik er weinig ervaring mee, ik heb ze wel maar ik vind ze niet lekker in gebruik. Ze zijn zwaarder dan houten grafietpotloden.

Er zullen ongetwijfeld meer soorten zijn, ik heb de belangrijkste soorten uitgekozen.

Hardheden

Alle grafietpotloden (dus ook de vullingen van vulpotloden) hebben hardheden. Oorspronkelijk waren er zeventien hardheidsgraden; van 9H tot 6B. Inmiddels is de Koh-i-noor (merk) reeks uitgebreid naar twintig verschillende hardheidsgraden; van 9H tot 9B. Maar wat betekenen die cijfers en letters?

Bij hardheden van potloden komen er twee letters kijken, namelijk H en B. De H staat voor Hard, de B staat voor zacht. De hardheid van een potlood wordt bepaald door de klei/grafiet verhouding. Meer klei en minder grafiet betekent een hard potlood, minder klei en meer grafiet een zacht potlood. De nummers geven de gradatie van de verhouding aan. En de gulden middenweg werd HB genoemd. Officieel gezien bestaat de letter F ook nog, daarover in de volgende alinea meer. HB is niet zacht en niet hard, wil je een harder potlood, dan ga je de H kant op. Hoe hoger het cijfer (de gradatie) wordt, hoe harder het potlood. Wil je juist een zachter potlood? Dan moet je de B kant op. Hoe hoger het cijfer wordt, hoe zachter het potlood. Zo is 9B zachter dan 4B en is 4H harder dan bijvoorbeeld 2H.

Hard (H) - 9H, 8H, 7H, 6H, 5H, 4H, 3H, 2H, H, (F), HB, B, 2B, 3B, 4B, 5B, 6B, 7B, 8B, 9B - Zacht (B)

1B en 1H worden gewoon B en H genoemd. De letter F heeft men in het leven geroepen voor "schrift". Hij staat links van HB (en is dus net iets harder). Dit potlood was echter meer een slimme manier om mensen meer te laten kopen dan dat het zin had, vandaar dat F eigenlijk niet in de reeks thuis hoort. Fabrikanten maakten mensen wijs dat F beter was voor schrijven dan HB, waar HB weer beter was om mee te tekenen. Zo ontstonden er twee gulden middenwegen, waardoor mensen eerder geneigd waren twee potloden in plaats van één potlood te kopen. Hieronder een afbeelding om de verschillende hardheden op papier te laten zien. Mijn potlood verzameling loopt "maar" van 5H t/m 6B. Ik heb de inkleureigenschappen, de lijndikte en de uitveegbaarheid onder elkaar gezet.

Toepassing

En dan nu de belangrijkste vraag. Wanneer gebruik je nou welk potlood? Allereerst is de keuze van het juiste soort potlood belangrijk. Wil je lijnen zetten of wil je een vlak inkleuren?

Voor het zetten van lijnen kun je het beste een vulpotlood gebruiken. Het voordeel van een vulpotlood is dat je de punt nooit hoeft te slijpen. Qua vullingen voor het vulpotlood moet je niet verwachten de hele reeks van 9H tot 9B tegen te komen. Daar is de punt meestal te dun voor. Zelf heb ik 2B en HB, waarbij ik HB het beste vind werken. Je kunt ook een scherp houten grafietpotlood gebruiken voor lijnen, zelf vind ik het slijpen wel vervelend worden na een paar keer. Ik zou iedereen dus ook aan vulpotlood aanraden (een Pentel!).

Voor het inkleuren van vlakken moet je geen vulpotlood gebruiken. Hierbij is de scherpe punt juist een nadeel. De grafietstiften of houten grafietpotloden zijn prima geschikt voor het kleuren van vlakken.

Ook de hardheid van een potlood speelt een rol. Hoe zachter het potlood, hoe meer grafiet je op het papier krijgt. Dat maakt een vlak of lijn donkerder dan wanneer je een harder potlood gebruikt. Wil je een vlak licht inkleuren? Gebruik dan eerder H potloden dan B potloden.

De uitveegbaarheid van zachte potloden kan zowel een voor- als nadeel zijn. Bij het maken van bijvoorbeeld portretten kun je heel mooi vlakken van schaduw voorzien als je steeds wat zacht potlood toevoegt en uitsmeert. Op gedetailleerde tekeningen stoort het echter verschrikkelijk als er overal vingerafdrukken en vegen te zien zijn. Sowieso is het handig een papiertje onder je tekenhand te leggen bij het tekenen, maar dat vermindert de vlekken alleen. Hoe harder het potlood, hoe minder vlekken.

Mijn ervaringen

Tot zover de theorie. En zoals iedereen weet kan de theorie nogal afwijken van de praktijk. Zo ook bij potloden. Dat is de reden dat ik mijn eigen ervaring ook met jullie deel.

Een mooie potloodcollectie hoeft geen 20 (of nog meer) verschillende potloden te bevatten. Het grootste deel gebruik je toch niet. Wat betreft de houten grafietpotloden hoef je niet verder te gaan dan 6H en 6B. Allebei zijn eigenlijk al te extreem om nog lekker te kunnen gebruiken. De 6H zie je amper als je 'm gebruikt, de 6B valt al bijna uit elkaar van ellende. 4H, 2H, HB, 2B, 4B is wat mij betreft een prima lijst potloden. Meer heb je wat mij betreft niet nodig, en vijf stuks wordt ook wel weer eens wat toch? Voor mijn auto-portrettekeningen heb ik "alleen" een HB en 2B potlood gebruikt. De grootte van een potlood collectie heeft dus weinig invloed op het resultaat dat je krijgt.

Een vulpotlood raad ik ten zeerste aan. Als je op zoek bent naar een goed vulpotlood zou je eens kunnen kijken naar een Pentel 0,5mm (de P205). Ze voelen degelijk aan, zijn niet te zwaar en zijn erg precies. Stop er wat HB vullingen in en je zult niet teleurgesteld worden. Mocht je geld over hebben, kijk dan ook even naar de Pentel 0,3mm (de P203). Deze zet nog dunnere lijnen (ook echt merkbaar, dus niet alleen in theorie) en is zeer geschikt voor het hele fijne werk. Ook voor de P203 is HB prima.

De grafietstiften gebruik ikzelf nooit. Ben je echter veel bezig met schaduwen op grote vlakken e.d. dan kan zo'n grafietstift best handig zijn. Een HB en een 4B zouden dan in principe genoeg moeten zijn. De HB voor de normale vlakken en donkere vlakken kunnen dan met de 4B aangebracht worden. Zoals gezegd gebruik ik ze niet omdat ik houten potloden lekkerder vind werken. Ze zijn onder andere lichter (en dus handelbaarder). Daarnaast zijn grafietstiften wat duurder en is er minder keus op gebied van hardheden: harder dan HB gaan ze (volgens mij) niet.

Ben ik nog iets vergeten of heb je nog een vraag? Stel hem gerust, ik zal 'm beantwoorden en verwerken in mijn tutorial!